duitse wijn

Duitsland is naar grootte het vierde wijn producerende land van Europa.Ondanks haar noordelijke ligging. Zowel in kwantiteit als kwaliteit heeft dit land een gedegen wijn economie. Van de jaarproductie wordt gemiddeld 20% geëxporteerd.

De wijnstokken in Duitsland zijn door de Romeinen  naar het Moezelgebied en Rijndal gebracht. Na de val van het Romeinse Rijk hielden voornamelijk Kloosters zich bezig met de wijnbouw. Wijngaardnamen als Klostergarten, Jesuïtenhof, Kirchenstift enz., herinneren ons daar nog steeds aan.

In de middeleeuwen groeide het areaal met druivenstokken tot meer dan 300.000 ha. Dat is drie keer zoveel dan wat er tegenwoordig staat. Het middeleeuws klimaatoptimum heeft daar zeker aan bijgedragen. In deze tijd was Duitsland het tweede belangrijkste wijnland, na Frankrijk. Men produceerde niet uitsluitend witte wijnen. In verwijzingen van Shakespeare blijkt dat Duitse wijn hoofdzakelijk rood was, van de pinot noir.

Omdat er ten aanzien van de plaatselijke consumptie een enorme overvloed aan wijn was, is men deze gaan exporteren naar landen als Nederland, Engeland en Scandinavië. Later ook naar andere Europese landen. Voor het vervoer kon, vanwege de ligging van de wijngaarden aan de rivieren, hiervan eenvoudig gebruikgemaakt worden. De Elzas hoorde toen bij Duitsland, en vele Engelse en Hollandse handelaren vonden de wijnen van die kant van de Rijn, de beste.

Vanaf de 16e eeuw ging het bergafwaarts met de Duitse wijnbouw. De kleine ijstijd, de Duitse Boerenoorlog en de 30-jarige oorlog waren hier debet aan.

Op 30 oktober 1787 liet de Aartsbisschop en heerser van Trier, Clemens Wenzeslaus von Sachsen, een verordening uitvaardigen waarin alle inferieure druivenrassen moesten worden gerooid. Uitsluitend kwaliteitsrassen, zoals de Riesling, mochten nog aangeplant worden.

De bierproductie werd na 1900 enorm populair en bracht meer geld op, en menig wijnbouwer schakelde over op dat product. De herstelschulden, die Duitsland moest betalen na de Eerste Wereldoorlog, veroorzaakten een nieuw dieptepunt in de agrarische industrie van Duitsland. Het waren de spotgoedkope mengwijnen met merknamen als Liebfraumilch, die net de kop boven water konden houden. Vanaf midden jaren ’70 vorige eeuw, zijn steeds meer individuele wijnmakers (Duits: Winzer) zich gaan bezighouden met het uitwissen van het goedkope imago die de Duitse wijnen in het buitenland had gekregen. Door vereniging in gilden kunnen zij zich beter verweren tegen de massa wijnen.

De duitse wijngebieden

Ahr

De Ahr is de naam van een zijrivier van de Rijn, nabij Remagen. De wijnbouw bestaat in hoofdzaak uit rode wijnen, 70%, uit de Spätburgunder, Frühburgunder en Portugieser. Het bevat 1 Bereich en 43 Einzellagen. De Ahr is het op één na kleinste wijngebied in Duitsland: 520 hectare. De bodem bevat löss en vulkanisch gesteente. De streek is bekend om zijn kuuroorden.

Baden

Baden is het meest zuidelijk gelegen wijnbouwgebied, met 15.900 hectare grenzend aan het Zwarte Woud, van Tauber tot de Bodensee. De bijnaam is hier “zonnebank van de natie”, bekende steden Freiburg, Baden-Baden. De ligging komt overeen met de Elzas in Frankrijk. De lengte is 400 km! Er worden witte, rode en roséwijnen gemaakt. Sommige wijnboeren maken rode wijnen uit de Spätburgunder met houten vatlagering. Voor witte wijnen worden tevens chardonnay en auxerrois gebruikt.
Ook de wijnbouw bij de Bodensee wordt tot Baden gerekend.
De bodem bestaat uit tertiair kalk, mergel, vulkanisch gesteente en wat koper. Er zijn 9 Bereiche, 15 Großlagen en 315 Einzellagen.

Franken

Franken is een wijnregio van ongeveer 6000 hectare, langs de Main, ten oosten van Frankfurt. Witte forse karakterwijnen van de Silvanerdruif. Daarnaast wordt een fruitige witte wijn uit Müller-Thurgau / Rivaner gemaakt. Typisch is het gebruik van de speciale fles, de Bocksbeutel, die inmiddels een handelsmerk is geworden. Bodem uit zandsteen, leem, kalk en soms wat koper. Er zijn 3 Bereiche, 22 Grosslagen en 211 Einzellagen.

Hessische Bergstraße

De Hessische Bergstraße is een klein gebied, 460 hectare, rond Heidelberg. Is zelfstandig Weinanbaugebiet geworden in 1971. De streek wordt “de lentetuin van Duitsland” genoemd, omwille van de vroege fruit- en amandelbloei. Witte wijnen uit de Riesling (50%), Müller-Thurgau / Rivaner. Bevat 2 Bereiche, 3 Grosslagen en 24 Einzellagen.

Mittelrhein

De Mittelrhein is een wijngebied van ca 700 hectare langs de Rijn tussen Bingen en Bonn (de Loreley), toeristisch en mooi vanwege zijn kastelen en ruïnes (de Romantische Straße), weinstubes, weinfesten en promenades. Gekende wijndorpen zijn:Bacharach, Steeg, RüdesheimSankt Goar. Witte wijnen uit de Riesling. Bevat 2 Bereiche, 11 Grosslagen en 111 Einzellagen.

Mosel

De Mosel is een grotere wijnzone van 9500 hectare. Vóór 2007 werd het “Mosel, Saar und Ruwer” genoemd. De Moezel loopt van Perl, nabij Schengen, tot Koblenz waar zij in de Rijn uitmondt. De Saar en Ruwer zijn zijrivieren die uitmonden in de Moezel even ten zuiden respectievelijk ten noorden van Trier.

Het Moezelgebied is onderverdeeld in,

  • Moseltor: Waar de Moezel het land binnenkomt. Langs de eerste 10 kilometer vanaf de Frans-Luxemburgse grens tot de grens van de deelstaten Saarland en Rheinland-Pfalz.
  • Obermosel: Ten zuiden van de stad Trier langs de Duits-Luxemburgse grens. Tot de grens met deelstaat Saarland. Ook hier doorgaans eenvoudige wijnen en sekt.
  • Saar: Ten zuidzuidwesten van Trier. Eenvoudige maar ook goede kwaliteitswijnen.
  • Ruwer: Een klein wijngebiedje ten zuidoosten van Trier. Individuele wijnmakers kunnen hier bijzondere kwaliteitswijnen maken.
  • Mittelmosel: District Bernkastel. Hier komen de meeste kwaliteitswijnen van het hele Moezelgebied vandaan.
  • Untermosel of Terassenmosel: Het district rondom Cochem. Hier worden merendeel eenvoudige wijnen gemaakt.

De Moezelstreek staat bekend als de Rieslingspecialist van Duitsland (6000 hectare aangeplant). De eerste wijngaarden werden er aangeplant door de Romeinen 2000 jaar geleden. In het dorpje Neumagen-Dron is een wijnschip uit die tijd gevonden.

Veel wijngaarden hebben een helling van meer dan 30°; de steilste wijngaard zelfs 68°. De bodem bestaat voornamelijk uit leisteen. Dicht langs de rivieren ook klei. Wijnen uit deze streek kenmerken zich door hun fijne bloemige karakter en delicate zuren.

De regio bevat 6 Bereiche, 18 Grosslagen en 524 Einzellagen.

Nahe

De Nahe is een kleinere regio van 4155 hectare (2008), genoemd naar deze zijrivier van de Rijn. Belangrijkste stad: Bad Kreuznach. Witte wijnen van de Müller-Thurgau, Riesling, Silvaner, e.a. Vanwege het hoge aantal uren zonneschijn worden hier mooie wijnen gemaakt. Er is 1 Bereich, 7 Grosslagen en 312 Einzellagen. (Lees verder).

Pfalz

De Pfalz is een groot wijnbouwgebied van 22.000 hectare en een lengte van 85 kilometer, tussen de Rijn en Frankrijk gelegen. De streek is erg geliefd bij wijnfeestvierders. De eerste wijnroute is hier ontstaan. Op de laatste zondag van augustus wordt de route volledig verkeersvrij gemaakt, om “gevaarloos” van de ene stube naar de andere te kunnen trekken. Men maakt er (sensuele) rijke witte wijnen uit Riesling, Müller-Thurgau, Silvaner en Morio-Muskat en rode wijnen uit Spätburgunder en Portugieser. De bodem bevat zandsteen, kalk, leem, mergel en koper.
De productie is de grootste van Duitsland. De streek bevat 2 Bereiche, 25 Grosslagen en 330 Einzellagen.

Rheingau

De Rheingau is een regio van 3000 hectare langs de bossen van het Taunus-gebergte en de oevers van de Rijn tussen Wiesbaden en Rüdesheim. De bossen beschermen de gaarden tegen koude noordenwinden. Doordat de bodem bestaat uit leisteen, zand, klei, mergel en löss ( = vruchtbare leemgrond), worden hier één van de mooiste wijnen van Duitsland gemaakt. De hoge kwaliteitseisen die de wijnbouwers zichzelf van oudsher opleggen zijn mede oorzaak van de reputatie (de Benedictijnen van Johannisberg en de Cisterciënzers van Kloster Eberbach). De eerste spätlese werd hier in 1775 gemaakt. Witte wijnen uit Riesling (80% van de productie) en rode uit Blauer Spätburgunder (12%).
Uit de gemeente Assmannshausen komen enkele bijzondere wijnen.
Bevat 1 Bereich, 11 Grosslagen en 120 Einzellagen

Rheinhessen

Rheinhessen is de grootse wijnregio in Duitsland, 26.300 hectare, gelegen in de driehoek Worms, Mainz en Bingen. De bodem is hoofdzakelijk löss, met wat mergel, kwarts en porfier. Er is een duidelijk verschil tussen de wijnen die afkomstig zijn van de hellingen langs de Rijn (de zgn. Roter Hang) en de wijnen uit het zacht-glooiende achterland, de Wonnegau of Hügelland. De wijnen van de Rijn-oevers zijn aanzienlijk mineraliger dan die uit het achterland. Hoofdzakelijk witte wijnen uit Müller-Thurgau, Silvaner, Riesling, Kerner en Scheurebe, doch ook rode uit Portugieser, Dornfelder, Spätburgunder en andere kleine aanplant zoals Schwarzriesling. Het aandeel rode wijn is de laatste 10 jaar verdubbeld.
In het centrum van Worms staat de Liebfrauenkirche, met een kleine wijngaard van 3 hectare. Hier komt de originele Liebfraumilch vandaan.
Er zijn 3 Bereiche, 24 Grosslagen en 442 Einzellagen, 5485 wijnbouwers.

Saale-Unstrut

Saale-Unstrut ligt vijftig kilometer ten zuidwesten van de stad Leipzig in de deelstaat Saksen-Anhalt. Het gebied is genoemd naar de gelijknamige rivieren de Unstrut en Saale. Met 600 ha aan wijnbouwoppervlak is dit het noordelijkst gelegen commerciële wijngebied van Europa.. Er zijn 2 Bereichen, 3 Grosslagen en 23 Einzellagen. De bodem bevat kalk, mergel, zandsteen, leem en klei. Voornaamste gebruikte druivenrassen zijn: Müller-Thurgau, Silvaner, Weißer Burgunder, Riesling en Spätburgunder. (Lees verder)

Sachsen

De Sächsische Weinstraße omvat 450 hectare, rond de rivier Elbe, in Saksen. Een document uit 1161 handelt reeds over de wijnbouw, doch men neemt aan dat veel eerder wijngaarden werden aangeplant. Hier wordt de mousserende rode wijn Elbtal gemaakt. De bodem bevat graniet, porfier, leem, löss en zandsteen. Er zijn 2 Bereiche, 4 Grosslagen en 16 Einzellagen.

Württemberg

Württemberg is een wijnbouwgebied van 11.300 hectare rond de rivier Neckar. Grootste producent van rode wijnen. Toegestane druiven voor wit: Trollinger, Riesling, Schwarzriesling, Kerner, Müller-Thurgau en Silvaner; voor rood: Spätburgunder, Samtrot en Frühburgunder (Clevner) Bevat 6 Bereiche, 20 Grosslagen en 207 Einzellagen.

Volgens kleur

  1. Rode wijn: Wordt gemaakt van blauwe druiven. Na kneuzing van de druiven vergist het druivensap samen met de schillen, steeltjes en pitten tot wijn. In de schil zit de natuurlijke rode kleurstof. De intensiteit van de kleur wordt mede bepaald door de tijd waarin de schil in die most aanwezig is.
  2. Witte wijn: Kan worden gemaakt van witte en/of blauwe druiven. Alleen het druivensap, waarin geen kleurstoffen zitten, wordt vergist.
  3. Roséwijn: Wordt net zo gemaakt als rode wijn, van blauwe druiven. Echter de schillen worden na een bepaald aantal uren van de most gescheiden. Meestal binnen 24 uur. Zo kan de schil maar een beperkte hoeveelheid kleurstof afgeven.
    In Frankrijk mag alleen in de Champagne bepaalde witte en rode wijnen gemengd worden om tot een rosé-wijn te komen.
  1. Stille wijn:

  2. Mousserende wijn: Schuimende wijn. Dit is wijn waarbij het koolzuur van de tweede gisting in de wijn achterblijft.
    Het kan ook (goedkope) “stille” wijn zijn waaraan later koolzuur is toegevoegd.
  3. Versterkte wijn: De gisting van de most is gestopt door toevoeging van wijnalcohol of geconcentreerd druivensap. Bijvoorbeeld: PortSherry en andere VDN-wijnen

Lekker

De Dornfelder druif is een kruising van de Frühburgunder, Trollinger, Portugieser en Lemberger.

De naam Dornfelder komt van de 18e eeuwse minister van financiën van Wurttemberg, die veel gedaan heeft voor de Zuid-Duitse wijnbouw. De laatste jaren zijn er veel wijngaarden mee aangeplant in Duitsland. Ook in Vlaanderen staat de Dornfelder in vele wijngaarden en over het algemeen met succes. Het is een stok die een grote opbrengst kan geven aan grote, zware trossen met grote bessen. Zo groot, dat ze als tafeldruif ook zeker niet misstaan.

In de wijngaard
Dornfelder groeit krachtig en goed rechtop. Makkelijk tijdens het inbinden in de zomer, maar je moet de scheuten wel een keer extra toppen. Ook is het van belang dat je voldoende blad plukt, zodat de trossen goed in de zon hangen. De stokken zijn niet overgevoelig voor schimmels. Door de grote opbrengst is de stok wat gevoelig voor strenge vorst in de winter. Het is raadzaam een deel van de trossen te dunnen, zodat de scheuten wat beter zullen verhouten. Dit komt tevens de kwaliteit van de wijn ten goede omdat de resterende trossen dan beter afrijpen.

Dornfelderwijn is meestal mooi donkerrood, lekker vol van smaak en heeft voldoende tannines. In Duitsland geeft de stok wijnen die veel donkerder en voller zijn dan de gebruikelijke Spätburgunder en Portugieser. Voor ons klimaat is de Dornfelder een mooi ras, vanwege de goede opbrengst en de mooie wijn die ervan gemaakt kan worden.

De Dornfelder is de meest succesvolle Duitse kruising voor rode wijndruiven. Zijn wortels liggen in Württemberg, in de plaats Weinsberg. Daar gaf wijnbouwdeskundige Imanuel Dornfeld de aanzet tot het stichten van de plaatselijke wijnbouwschool. August Herold – die leefde van 1902 tot 1973 – kweekte er in 1955 al de Dornfelder. Hij deed dat door de rassen Helfensteiner (zelf een kruising uit Frühburgunder en Trollinger) en Heroldrebe (een kruising uit Portugieser en Limberger) te kruisen. Het duurde een jaar of wat vooraleer het ras erkenning vond bij de wijnboeren. Aanvankelijk werd het gebruikt voor zogeheten ’Deckrotwein’ om lichte rode wijnen een wat donkerder kleur te kunnen geven, totdat men het ware potentieel van de Dornfelders ontdekte.

Betekenis

Medio jaren zeventig, toen er welgeteld 100 hectare Dornfelder aangeplant stond, begon het ras  aan een opmars. Tegenwoordig bedraagt de aanplant 8200 hectare, wat neerkomt op meer dan 8% van de Duitse wijngaarden. Bij de rassen voor rode wijn wordt alleen Spätburgunder nog vaker aangeplant. De Dornfelder vond de meeste weerklank bij wijnboeren in de Pfalz en Rheinhessen (met telkens ruim 3000 hectare), maar daarnaast is het ras ook in de meeste andere gebieden te vinden. Aan de Nahe, in de Pfalz, in Rheinhessen en in Württemberg behoort de Dornfelder tot de Classicdruiven.

Teelt

De Dornfelder is een robuuste, weinig gevoelige druif. Wanneer men de groeikracht niet intoomt, neigt hij ertoe om grote opbrengsten te leveren. Daarom verwijderen veel boeren aan het begin van de rijpingsperiode trossen om de opbrengst te reduceren en daarmee de concentratie in de overblijvende trossen te stimuleren. De trossen zijn niet al te compact en hebben daarom weinig last van rotting. Dornfelder stelt wel vrij hoge eisen aan de bodem. Zandige of stenige bodems zijn niet geschikt, evenmin als wijngaarden met vorstgevaar.

Vinificatie en smaak

Dornfelder wordt voornamelijk verwerkt tot droge rode wijn, soms ook tot halfdroge. Er bestaan twee duidelijk verschillende stijlen. De ene benadrukt de intense fruitaroma’s van amarenekersen, bramen en vlierbessen en komt jong op de markt. De nieuwe jaargang is zodoende ten dele al als primeur te koop. Andere producenten voeden de Dornfelder in grote of kleine houten vaten (barriques) op en benadrukken meer de tannine en de structuur van de wijn met wat minder fruitaroma’s. Meestal gaat het daarbij om stevige maar soepele en harmonieuze wijnen. Dornfelder is aan zijn diepdonkere kleur al makkelijk te herkennen. Sekt of rosé van Dornfelder zijn zeldzaamheden.

In het glas

Dornfelders zijn evenals andere krachtige rode wijnen ideaal voor herfst en winter, vooral wanneer ze wat rijping hebben gehad. Ze passen dan ook bij stevige vleesgerechten, wild of kaas. Anderzijds bieden ook jonge, fruitige versies, in de zomer zelfs licht gekoeld, veel drinkgenoegen.